Η επιμέλεια παιδιού μέχρι ποια ηλικία​ ισχύει;

Το ερώτημα η επιμέλεια παιδιού μέχρι ποια ηλικία ισχύει απασχολεί συχνά γονείς που βρίσκονται σε διάσταση, σε διαδικασία διαζυγίου ή σε δικαστική αντιδικία για τη ρύθμιση των σχέσεων με το ανήλικο τέκνο τους. Η σύντομη απάντηση είναι ότι η επιμέλεια παιδιού ισχύει, κατά κανόνα, μέχρι την ενηλικίωση του τέκνου, δηλαδή μέχρι τη συμπλήρωση του 18ου έτους της ηλικίας του. Από τη στιγμή που το παιδί ενηλικιώνεται, παύει να είναι ανήλικο και αποκτά πλήρη δικαιοπρακτική ικανότητα, εκτός αν συντρέχουν ειδικές περιστάσεις που προβλέπονται από τον νόμο. Το άρθρο 127 του Αστικού Κώδικα ορίζει ότι όποιος έχει συμπληρώσει το δέκατο όγδοο έτος της ηλικίας του είναι ενήλικος και ικανός για κάθε δικαιοπραξία.

Ωστόσο, η πλήρης νομική απάντηση στο ερώτημα «επιμέλεια παιδιού μέχρι ποια ηλικία» δεν εξαντλείται σε έναν αριθμό. Χρειάζεται να διακρίνουμε την επιμέλεια από τη γονική μέριμνα, από τη διατροφή, την ανηλικότητα από την οικονομική εξάρτηση και τη δικαστική ρύθμιση της επιμέλειας από την πρακτική καθημερινότητα του παιδιού. Στην ελληνική έννομη τάξη, η επιμέλεια αποτελεί μέρος της γονικής μέριμνας και συνδέεται με την ανατροφή, την επίβλεψη, τη μόρφωση, την εκπαίδευση και τον τόπο διαμονής του τέκνου. Επομένως, όταν μιλάμε για επιμέλεια, δεν μιλάμε απλώς για το πού μένει το παιδί, αλλά για ένα σύνολο κρίσιμων αποφάσεων που αφορούν την καθημερινή ζωή, την ανάπτυξη και το βέλτιστο συμφέρον του ανηλίκου.

Η επιμέλεια παιδιού μέχρι ποια ηλικία ισχύει: ο βασικός κανόνας της ενηλικίωσης

Η βασική αρχή είναι ότι η επιμέλεια παιδιού αφορά ανήλικο τέκνο. Ανήλικο είναι το πρόσωπο που δεν έχει συμπληρώσει το 18ο έτος της ηλικίας του. Συνεπώς, όταν τίθεται το ερώτημα η επιμέλεια παιδιού μέχρι ποια ηλικία ισχύει, η αφετηρία της απάντησης είναι ότι η επιμέλεια ισχύει μέχρι τα 18 έτη. Μετά την ενηλικίωση, το τέκνο δεν τελεί πλέον υπό επιμέλεια με την έννοια του οικογενειακού δικαίου, διότι μπορεί να αποφασίζει το ίδιο για τον τόπο διαμονής του, τις σπουδές του, την εργασία του, τις προσωπικές του σχέσεις και τις δικαιοπραξίες του.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η σχέση γονέα και τέκνου παύει να έχει νομική σημασία μετά τα 18. Η ενηλικίωση καταργεί την επιμέλεια ως θεσμό που αφορά την προσωπική φροντίδα του ανηλίκου, αλλά δεν καταργεί αναγκαστικά άλλες υποχρεώσεις, όπως η υποχρέωση διατροφής, εφόσον συντρέχουν οι νόμιμες προϋποθέσεις. Για παράδειγμα, ένα ενήλικο τέκνο που σπουδάζει και δεν μπορεί να αυτοδιατραφεί μπορεί, υπό προϋποθέσεις, να διατηρεί αξίωση διατροφής έναντι των γονέων του. Αυτό, όμως, είναι διαφορετικό από την επιμέλεια. Η επιμέλεια προϋποθέτει ανηλικότητα· η διατροφή μπορεί να συνεχιστεί και μετά την ενηλικίωση, ανάλογα με τις ανάγκες του τέκνου και τις οικονομικές δυνατότητες των γονέων.

Η επιμέλεια ως μέρος της γονικής μέριμνας

Για να γίνει κατανοητό το ζήτημα σχετικά με την επιμέλεια παιδιού και μέχρι ποια ηλικία ισχύει, πρέπει πρώτα να αποσαφηνιστεί η έννοια της γονικής μέριμνας. Σύμφωνα με το άρθρο 1510 του Αστικού Κώδικα, η μέριμνα για το ανήλικο τέκνο είναι καθήκον και δικαίωμα των γονέων, οι οποίοι την ασκούν από κοινού και εξίσου. Η γονική μέριμνα περιλαμβάνει τρεις βασικούς πυλώνες: την επιμέλεια του προσώπου του τέκνου, τη διοίκηση της περιουσίας του και την εκπροσώπησή του σε κάθε υπόθεση, δικαιοπραξία ή δίκη που αφορά το πρόσωπο ή την περιουσία του.

Η επιμέλεια, λοιπόν, δεν είναι αυτόνομη και αποκομμένη έννοια, αλλά ειδικότερη έκφανση της γονικής μέριμνας. Αφορά κυρίως την καθημερινή φροντίδα και τις αποφάσεις που συνδέονται με την προσωπικότητα και την ανάπτυξη του παιδιού. Το άρθρο 1518 του Αστικού Κώδικα προβλέπει ότι η επιμέλεια του προσώπου του τέκνου περιλαμβάνει ιδίως την ανατροφή, την επίβλεψη, τη μόρφωση, την εκπαίδευση και τον προσδιορισμό του τόπου διαμονής του.

Αυτή η διάκριση έχει μεγάλη πρακτική σημασία. Σε μία δικαστική απόφαση ή σε ένα ιδιωτικό συμφωνητικό γονέων μπορεί να ρυθμίζεται ειδικά η επιμέλεια, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ο άλλος γονέας χάνει αυτομάτως κάθε στοιχείο γονικής μέριμνας. Ιδίως μετά τις μεταρρυθμίσεις του οικογενειακού δικαίου, η κοινή και εξίσου άσκηση της γονικής μέριμνας αποτελεί κεντρική αρχή, εκτός αν το δικαστήριο αποφασίσει διαφορετικά για λόγους που συνδέονται με το συμφέρον του τέκνου.

Η επιμέλεια παιδιού μέχρι ποια ηλικία ισχύει μετά από διαζύγιο ή διάσταση

Σε περίπτωση διαζυγίου, ακύρωσης γάμου, λύσης συμφώνου συμβίωσης ή διάστασης των γονέων, το ερώτημα η επιμέλεια παιδιού μέχρι ποια ηλικία ισχύει αποκτά ιδιαίτερη αξία. Η δικαστική ή συμβατική ρύθμιση της επιμέλειας αφορά το χρονικό διάστημα κατά το οποίο το παιδί είναι ανήλικο. Αν, για παράδειγμα, εκδοθεί απόφαση για την επιμέλεια ενός παιδιού ηλικίας 7 ετών, η ρύθμιση αυτή μπορεί να ισχύει μέχρι την ενηλικίωση, εκτός αν μεταβληθούν οι συνθήκες και ζητηθεί νέα ρύθμιση από το δικαστήριο. Αντίστοιχα, αν το παιδί είναι 16 ετών, η επιμέλεια εξακολουθεί να έχει νομικό αντικείμενο, αλλά πρακτικά απομένουν λιγότερα χρόνια μέχρι τη λήξη της λόγω ενηλικίωσης.

Το γεγονός ότι το παιδί πλησιάζει την ηλικία των 18 ετών δεν σημαίνει ότι οι γονείς μπορούν να αγνοήσουν τις δικαστικές αποφάσεις ή τις συμφωνίες τους. Μέχρι την ενηλικίωση, οι ρυθμίσεις για την επιμέλεια, την επικοινωνία, τη διαμονή, το σχολείο και τη γονική μέριμνα εξακολουθούν να ισχύουν. Παράλληλα, όσο μεγαλύτερο είναι το παιδί, τόσο περισσότερο λαμβάνεται υπόψη η γνώμη του, ιδίως σε ζητήματα που αφορούν τον τόπο διαμονής, την καθημερινότητά του, τη σχέση του με κάθε γονέα και τη σχολική ή κοινωνική του ζωή. Το δικαστήριο, πάντως, δεν δεσμεύεται μηχανικά από την επιθυμία του ανηλίκου, αλλά την αξιολογεί με βάση την ηλικία, την ωριμότητα και το βέλτιστο συμφέρον του.

Το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού ως κριτήριο μέχρι την ενηλικίωση

Η απάντηση στο ερώτημα η επιμέλεια παιδιού μέχρι ποια ηλικία ισχύει δεν είναι μόνο ηλικιακή, αλλά και ουσιαστική. Όσο το παιδί είναι ανήλικο, κάθε απόφαση για την επιμέλεια πρέπει να υπηρετεί το βέλτιστο συμφέρον του. Μετά τον ν. 4800/2021, το ελληνικό οικογενειακό δίκαιο έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στη διατήρηση ουσιαστικής σχέσης του παιδιού και με τους δύο γονείς, στην αποτροπή της αποξένωσης και στην κοινή ευθύνη των γονέων για την ανατροφή του τέκνου. Ο νόμος 4800/2021 αφορά μεταρρυθμίσεις στις σχέσεις γονέων και τέκνων και τροποποιήσεις του Αστικού Κώδικα σε ζητήματα οικογενειακού δικαίου.

Το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού δεν ταυτίζεται πάντοτε με την επιθυμία του ενός ή του άλλου γονέα. Εξετάζονται η σταθερότητα του περιβάλλοντος, η συναισθηματική ασφάλεια, η σχέση με αδέλφια, η σχολική συνέχεια, οι ανάγκες υγείας, η ηλικία, η προσωπικότητα του παιδιού, η ικανότητα κάθε γονέα να συνεργάζεται και να ενισχύει τη σχέση του παιδιού με τον άλλο γονέα, καθώς και τυχόν περιστατικά παραμέλησης, κακοποίησης, ενδοοικογενειακής βίας ή σοβαρής δυσλειτουργίας. Επομένως, μέχρι τα 18, η επιμέλεια παραμένει ενεργό νομικό πεδίο, αλλά το περιεχόμενό της μπορεί να προσαρμόζεται ανάλογα με την ηλικία και τις ανάγκες του παιδιού.

Τι συμβαίνει όταν το παιδί συμπληρώσει τα 18 έτη

Με τη συμπλήρωση του 18ου έτους, το παιδί ενηλικιώνεται και παύει να τελεί υπό επιμέλεια. Αυτό σημαίνει ότι δεν υπάρχει πλέον δικαστική ρύθμιση επιμέλειας με την έννοια της ανάθεσης σε έναν γονέα ή της άσκησης από κοινού. Το ενήλικο τέκνο αποφασίζει μόνο του πού θα κατοικεί, με ποιον θα διατηρεί σχέσεις, αν θα εργάζεται, αν θα σπουδάσει, ποια ιατρική αγωγή θα ακολουθήσει, πώς θα διαχειρίζεται την περιουσία του και πώς θα ασκεί τα δικαιώματά του.

Αν υπάρχει προηγούμενη δικαστική απόφαση που όριζε ότι η επιμέλεια ανήκει στη μητέρα ή στον πατέρα, η απόφαση αυτή παύει να έχει πρακτικό αντικείμενο ως προς την επιμέλεια από την ενηλικίωση και μετά. Δεν χρειάζεται συνήθως νέα δικαστική απόφαση για να «λήξει» η επιμέλεια, διότι η λήξη επέρχεται εκ του νόμου με την ενηλικίωση. Η ηλικία των 18 ετών αποτελεί το κρίσιμο όριο. Άρα, στο ερώτημα η επιμέλεια παιδιού μέχρι ποια ηλικία ισχύει, η ορθή νομική απάντηση είναι: μέχρι τη συμπλήρωση του 18ου έτους, εκτός ειδικών περιπτώσεων που δεν αφορούν πλέον επιμέλεια ανηλίκου αλλά άλλους θεσμούς προστασίας ενηλίκου.

Επιμέλεια και διατροφή, δύο διαφορετικά ζητήματα

Ένα από τα συχνότερα λάθη είναι η σύγχυση της επιμέλειας με τη διατροφή. Πολλοί γονείς ρωτούν η επιμέλεια παιδιού μέχρι ποια ηλικία ισχύει, ενώ στην πραγματικότητα θέλουν να μάθουν μέχρι πότε καταβάλλεται η διατροφή. Πρόκειται για διαφορετικά ζητήματα. Η επιμέλεια λήγει με την ενηλικίωση. Η διατροφή, όμως, μπορεί να συνεχιστεί μετά τα 18, αν το ενήλικο τέκνο δεν μπορεί να συντηρηθεί από την περιουσία ή την εργασία του, ιδίως όταν σπουδάζει, αναζητά εργασία με εύλογο τρόπο ή αντιμετωπίζει λόγους υγείας.

Η διατροφή ενηλίκου τέκνου δεν στηρίζεται πλέον στην επιμέλεια, αλλά στη συγγενική σχέση και στις διατάξεις περί διατροφής. Το ενήλικο τέκνο μπορεί να στραφεί το ίδιο κατά του γονέα για διατροφή, διότι μετά τα 18 δεν εκπροσωπείται από τον γονέα που είχε την επιμέλεια. Αυτό είναι κρίσιμο στην πράξη: άλλο πράγμα είναι το ποιος έχει την επιμέλεια ενός ανηλίκου και άλλο το αν ένας γονέας συνεχίζει να οφείλει οικονομική συνεισφορά σε ενήλικο παιδί.

Η επιμέλεια παιδιού μέχρι ποια ηλικία ισχύει όταν υπάρχει αναπηρία ή σοβαρό πρόβλημα υγείας

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν το παιδί έχει αναπηρία, σοβαρή ψυχική ή σωματική πάθηση ή αδυναμία αυτοεξυπηρέτησης. Ακόμη και σε αυτές τις περιπτώσεις, η επιμέλεια ως θεσμός ανηλικότητας λήγει με την ενηλικίωση. Δεν παρατείνεται αυτομάτως η επιμέλεια επειδή το παιδί έχει αναπηρία. Μετά τα 18, αν το πρόσωπο αδυνατεί να φροντίσει τον εαυτό του ή να διαχειριστεί τις υποθέσεις του, μπορεί να τεθεί ζήτημα δικαστικής συμπαράστασης ή άλλου κατάλληλου προστατευτικού θεσμού, ανάλογα με την περίπτωση.

Επομένως, η απάντηση στο ερώτημα η επιμέλεια παιδιού μέχρι ποια ηλικία ισχύει παραμένει η ίδια: μέχρι τα 18. Αυτό που μπορεί να αλλάξει μετά την ενηλικίωση είναι το είδος της νομικής προστασίας. Δεν μιλάμε πλέον για επιμέλεια παιδιού, αλλά για προστασία ενηλίκου προσώπου, με διαφορετικές προϋποθέσεις, διαφορετική διαδικασία και διαφορετικές έννομες συνέπειες.

Μπορεί να αλλάξει η επιμέλεια πριν από τα 18;

Η επιμέλεια μπορεί να μεταβληθεί πριν από την ενηλικίωση, εφόσον αλλάξουν ουσιωδώς οι συνθήκες. Μία αρχική απόφαση που ρύθμισε την επιμέλεια όταν το παιδί ήταν μικρό δεν είναι απαραιτήτως αμετάβλητη μέχρι τα 18. Αν υπάρξουν νέα πραγματικά περιστατικά, όπως αλλαγή τόπου κατοικίας, σοβαρή αδυναμία άσκησης επιμέλειας, παραμέληση, άρνηση συνεργασίας, παρεμπόδιση επικοινωνίας, ανάγκες υγείας ή σαφής μεταβολή των αναγκών του παιδιού, μπορεί να ζητηθεί νέα δικαστική ρύθμιση.

Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για εφήβους. Ένα παιδί 15 ή 16 ετών έχει διαφορετικές ανάγκες, διαφορετική κοινωνική ζωή και μεγαλύτερο βαθμό προσωπικής ωριμότητας από ένα παιδί 4 ή 5 ετών. Το δικαστήριο μπορεί να λάβει υπόψη τη γνώμη του, χωρίς όμως να μετατρέπει το παιδί σε δικαστή της διαφοράς των γονέων του. Μέχρι την ενηλικίωση, οι γονείς παραμένουν φορείς δικαιωμάτων και υποχρεώσεων, αλλά ο τρόπος άσκησης της επιμέλειας πρέπει να προσαρμόζεται στην πραγματική ηλικία και προσωπικότητα του τέκνου.

Συμπέρασμα

Τελικά, η απάντηση στο ερώτημα η επιμέλεια παιδιού μέχρι ποια ηλικία ισχύει είναι ότι η επιμέλεια ισχύει μέχρι την ενηλικίωση, δηλαδή μέχρι τη συμπλήρωση του 18ου έτους της ηλικίας του παιδιού. Μέχρι τότε, η επιμέλεια αποτελεί μέρος της γονικής μέριμνας και αφορά την ανατροφή, την επίβλεψη, τη μόρφωση, την εκπαίδευση, την καθημερινή φροντίδα και τον τόπο διαμονής του ανηλίκου. Μετά τα 18, το τέκνο αποκτά πλήρη δικαιοπρακτική ικανότητα και δεν τελεί πλέον υπό επιμέλεια.

Παράλληλα, πρέπει να τονιστεί ότι η λήξη της επιμέλειας δεν σημαίνει πάντοτε λήξη κάθε γονικής οικονομικής υποχρέωσης. Η διατροφή μπορεί, υπό προϋποθέσεις, να συνεχιστεί και μετά την ενηλικίωση, ιδίως όταν το τέκνο σπουδάζει ή αδυνατεί να αυτοσυντηρηθεί. Επίσης, σε περιπτώσεις σοβαρής αναπηρίας ή αδυναμίας αυτοδιαχείρισης μετά τα 18, δεν παρατείνεται η επιμέλεια, αλλά μπορεί να εξεταστούν άλλοι θεσμοί προστασίας ενηλίκου. Εάν έχετε απορίες σε θέματα διαζυγίου ή επιμέλειας, η Δικηγόρος στο Αιγάλεω Παρασκευή Βασιλοπούλου μπορεί να σας κατατοπίσει κατάλληλα.